shiv katha marathi pdf book लिंगेश्वर परिचय

PART-5

सूतजी म्हणाले – हे ऋषिहो!

श्रवणादित्रिकेशक्तो लिङ्गं वेरं च शाङ्करम्।
संस्थाप्य नित्यमभ्यर्च्य तरेत् संसार सागरम्।।

जो श्रवण, कीर्तन आणि मनन या तीन साधनांच्या अनुष्ठानात समर्थ नाही, तो भगवान शंकराच्या लिंग आणि मूर्तीची स्थापना करून नित्य त्याची पूजा करून संसारसागरातून पार होऊ शकतो.

ऋषीगण म्हणाले – मूर्तीत सर्वत्र देवतांची पूजा होते, पण भगवान शिवाची पूजा सर्वत्र मूर्ती आणि लिंगात का केली जाते?

सूतजी म्हणाले – हे मुनीश्वरहो! तुम्हा लोकांचा हा प्रश्न खूपच उत्तम आणि पवित्र आहे। या विषयात तर –

अत्र वक्ता महादेवो नान्योस्ति पुरुषः क्वचित्। वि-5-1

महादेवजीच वक्ता होऊ शकतात, कोणीही पुरुष कुठेही कधीही याचे यथार्थ प्रतिपादन करू शकत नाही।

या विषयात भगवान शिवजींनी जे सांगितले आहे आणि ते मी गुरूजींच्या मुखातून ऐकले आहे, तशाच मी त्याचे वर्णन करतो। एकमात्र भगवान शिवच ब्रह्मरूप असल्याने निष्कल निराकार म्हटले आहेत। रूपवान असल्याने त्यांना शकल साकारही म्हटले जाते। शिवलिंग हे शिवाच्या निराकार स्वरूपाचे प्रतीक आहे आणि शकल (साकार) असल्याने मूर्ती विग्रहाचीही पूजा होते।

भगवान शिवाच्या दोन्ही स्वरूपांची पूजा होते, इतर देवांमध्ये हे तत्त्व नाही, हेच कारण आहे की केवळ ब्रह्मतत्त्व शंकरजींना प्राप्त आहे। सदाशिवाचे ब्रह्मत्व वेदांच्या सारभूत उपनिषदांनी सिद्ध होते। तेथे प्रणव (ओंकार) तत्त्वरूपाने भगवान शिवाचेच प्रतिपादन केले आहे।

अशाप्रकारे पूर्वी मंदराचल पर्वतावर ज्ञानवान ब्रह्मपुत्र सनतकुमार मुनिने नंदीकेश्वरांना प्रश्न केला होता। त्यावर नंदीकेश्वरांनी स्पष्ट सांगितले होते की कलापूर्ण भगवान शिवाचे लिंगेश्वर रूपात बेरपूजन लोकसम्मत आहे आणि वेदाने ज्याला आज्ञा दिली आहे।

सनतकुमारजींनी लिंगेश्वराची उत्पत्ती विचारली तर नंदीकेश्वर म्हणाले –

पुरा कल्पे महाकाले प्रपन्ने लोक विश्रुते।
अयुध्येतां महात्मानौ ब्रह्म विष्णु परस्परम्।। वि-5-27

की पूर्व कल्पाचे बरेच काळ लोटल्यानंतर जेव्हा ब्रह्मा आणि विष्णूमध्ये युद्ध झाले, तेव्हा त्यांच्यात निष्कल शिवजींनी स्तंभरूप प्रकट होऊन विश्वसंरक्षण केले होते आणि तेव्हापासून महादेवजींचे निष्कल लिंग आणि शकल बेर जगात प्रचलित झाले। बेर मात्र देवतांनीही ग्रहण केली, यामुळे शिवजींशिवाय बेराने इतर देवतांचीही पूजा होऊ लागली आणि त्याचे तेच फळदाते झाले।

पण शिवजींचे लिंग आणि बेर (मूर्ती) दोन्हीही पूजनीय झाले।

नंदीकेश्वर म्हणाले – पूर्वी जेव्हा श्रीविष्णूजी आपल्या सहायकांसह श्रीलक्ष्मीजींसोबत शेषशय्येवर पडले होते, तेव्हा देवतांमधील श्रेष्ठ ब्रह्माजी स्वतःच तेथे गेले आणि विष्णूजीला पुत्र म्हणून हाक मारू लागले। पुत्रा, उठ, मला पाह, मी तुझा ईश्वर इथे आलो आहे। यावर विष्णूजींनाही क्रोध आला, पण त्यांनी तो दाबला आणि ब्रह्माजींना म्हणाले की पुत्रा, तुझे कल्याण होवो, ये बस। मी तुझा पिता आहे, सांग काय बात आहे?

ब्रह्माजी म्हणाले – काळाच्या फेऱ्याने तुला अभिमान आला आहे, मी तुझा रक्षकच आहे, सर्व जगताचा पितामह आहे।

भगवान विष्णू म्हणाले – चोरा, तू आपले मोठेपण का दाखवतोस? सारे जगत तर माझ्यात निवास करते, तू माझ्या नाभिकमळातून प्रकट झाला आहेस आणि माझ्याशीच अशा गोष्टी करतोस।

नंदीकेश्वर म्हणाले – जेव्हा अशाप्रकारे रजोगुणाने मोहित होऊन दोघांमध्ये विवाद होऊ लागला, तेव्हा हे दोघे आपापल्याला प्रभू प्रभू म्हणत एकमेकांचा वध करण्यास तयार झाले। युद्ध सुरू झाले। हंस आणि गरुडावर बसलेले दोन्ही ईश्वर शिवमायेने मोहित होऊन आपसात घोर युद्ध करू लागले। त्यांचे वाहनेही लढू लागली।

ब्रह्माजींच्या वक्षस्थळावर विष्णूजींनी अनेक अस्त्रांचा प्रहार करून त्यांना व्याकूळ केले। यामुळे कुपित होऊन ब्रह्माजींनीही त्यांच्या वक्षस्थळावर भयानक प्रहार केला। एकमेकांच्या युद्धाने श्रमलेल्या विष्णूजी हांफू लागले। त्या भयंकर युद्धाला पाहण्यासाठी सर्व देवगण आपापल्या विमानांत बसून युद्धस्थळी पोहोचले।

येथे युद्धात तत्पर महाज्ञानी विष्णूने अतिशय क्रोधाने दीर्घ निश्वास घेत ब्रह्माजींना लक्ष्य करून भयंकर माहेश्वर अस्त्राचे संधान केले। ब्रह्माजींनीही अतिशय क्रोधात आलेल्या विष्णूच्या हृदयाला लक्ष्य करून ब्रह्मांडाला कंपित करणारे भयंकर पाशुपत अस्त्राचा प्रयोग केला। सूर्याप्रमाणे हजारो मुखांचे अत्यंत उग्र आणि प्रचंड वादळाप्रमाणे भयंकर दोन्ही अस्त्र आकाशात प्रगट झाले।

त्या भयंकर युद्धाला पाहून देवतागण सर्व खूप दुःखी झाले आणि आपसात म्हणू लागले –

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावोप्यनुग्रहः।
यस्मात् प्रवर्तते तस्मै ब्रम्हणे च त्रिशूलिने।। वि-6-20

ज्याच्याद्वारे सृष्टी, स्थिती, प्रलय, तिरोभाव आणि अनुग्रह होतो आणि ज्याच्या कृपेशिवाय या भूमंडळावर आपल्या इच्छेने एक तृणही नष्ट करण्यात कोणीही समर्थ नाही, त्या त्रिशूलधारी ब्रह्मस्वरूप महेश्वरांना नमस्कार आहे।

देवतागण कैलास शिखरावर गेले, तेव्हा महादेवजी आपल्या सभेत उमासह सिंहासनावर विराजमान होते। देवतांनी साष्टांग दंडवत करून महादेवजींना नमस्कार केला।

महादेवजी म्हणाले – पुत्रहो! सर्व कुशल तर आहे ना? मी ऐकले आहे की ब्रह्मा आणि विष्णू आपसात युद्ध करत आहेत आणि तुम्ही लोक खूप दुःखी आहात, चांगले, मी आपल्या गणांसोबत चालतो। तुम्ही लोक भीती बाळगू नका।

असे म्हणून शिवजींनी आपल्या गणांना तेथे चालण्याची आज्ञा दिली आणि स्वतःही आपल्या भद्ररथावर आरूढ होऊन चालण्यास तयार झाले। शिवजी ढगांत लपून ब्रह्मा-विष्णूचे युद्ध पाहू लागले। शिवजींनी पाहिले की दोघे एकमेकांचा वध करण्याच्या इच्छेने माहेश्वर आणि पाशुपत अस्त्राचा प्रयोग करत आहेत।

तेव्हा शिवजींनी कृपा करून त्यांचे युद्ध शांत करण्यासाठी –

महानलस्तम्भविभीषणाकृति र्बभूव तन्मध्यतले स निष्कलः।। वि-7-11

निराकार भगवान शंकर या अकालप्रलयाला आलो पाहून एका भयंकर विशाल अग्निस्तंभाच्या रूपात त्या दोघांच्यात प्रकट झाले। संसाराला नाश करण्यास सक्षम ते दोन्ही महादिव्यास्त्र आपल्या तेजासह त्या महान अग्निस्तंभात प्रगट होताच तत्क्षण शांत झाले।

ते अद्भुत दृश्य पाहून ब्रह्मा-विष्णू आपसात म्हणू लागले – हे इंद्रियातीत अग्निस्वरूप स्तंभ काय आहे? आपल्याला याचा पत्ता लावायला हवा। असा निश्चय करून दोन्ही वीर त्याची परीक्षा घेण्यासाठी खूप शीघ्र तेथून निघाले। भगवान विष्णूने शूकराचे रूप धारण केले आणि स्तंभाच्या जडाच्या शोधात चालू लागले। ब्रह्माही हंसाचे रूप धारण करून त्याचा अंत शोधण्यासाठी चालू लागले।

विष्णूजी पाताळात खूप दूर गेले, पण स्तंभाचा अंत सापडला नाही, मग ते पुन्हा युद्धभूमीत परत आले। इकडे आकाशमार्गाने जात असताना ब्रह्माजींना मार्गात अद्भुत केतकी (केवडा) फुले पडताना दिसली, अनेक वर्षे पडत असूनही ती ताजी आणि सुगंधयुक्त होती।

ब्रह्मा-विष्णूच्या विग्रहपूर्ण कृत्याला पाहून भगवान शंकर हसले, ज्यांच्या कंपनामुळे त्यांचे मस्तक हलले आणि ते श्रेष्ठ केतकी फुल त्यांच्या दोघांवर कृपा करण्यासाठी पडले होते। ब्रह्माजी त्याला विचारले – हे पुष्पराज! तुला कोणी धारण करून ठेवले होते आणि तू का पडत आहेस?

केतकीने उत्तर दिले – या पुरातन आणि अप्रमेय स्तंभाच्या मधून मी बराच वेळ पडत आहे, तरीही याचे मध्य पाहू शकलो नाही, म्हणून तुम्ही अंत पाहण्याची आशा सोडा।

ब्रह्माजी म्हणाले – मी हंसाचे रूप घेऊन याचा अंत पाहण्यासाठी इथे आलो आहे। आता, हे मित्र! माझे एक अभिलाषित काम तुला करावे लागेल। विष्णूजींजवळ माझ्यासोबत जाऊन तुला इतके सांगायचे आहे की ब्रह्माने या स्तंभाचा अंत पाहिला आहे। हे अच्युता, मी याचा साक्षी आहे।

इकडे ब्रह्मा केतकीसोबत युद्धस्थळी आले आणि म्हणाले – हे हरे! मी या स्तंभाचा अग्रभाग पाहिला आहे, याचा साक्षी हे केतकीचे फुल आहे। तेव्हा केतकीनेही खोटे समर्थन केले। विष्णूजींनी ती बातमी सत्य मानून ब्रह्माजींना स्वतः प्रणाम केला आणि त्यांचे षोडशोपचार पूजन केले।

त्याच क्षणी कपटी ब्रह्माला दंडित करण्यासाठी त्या प्रज्वलित स्तंभलिंगातून महेश्वर प्रगट झाले –

विधिं प्रहर्तुं शठमग्निलिङ्गतः स ईश्वरस्तत्र बभूव साकृतिः।
समुत्थितः स्वामिविलोकनात पुनः प्रकम्प पाणिः परिगृह्य तत्पदम्।। वि-7-29

महेश्वराला प्रगट झाले पाहून विष्णू उठे आणि कांपत्या हातांनी त्यांचे चरण धरून म्हणू लागले – हे करुणाकर! आदि आणि अंत रहित शरीर असलेल्या परमेश्वरांविषयी मी मोहबुद्धीने खूप विचार केला, पण कामनांमधून उत्पन्न तो विचार सफल झाला नाही, आम्हाला क्षमा करा, हे सर्व आपल्याच लीलेने झाले आहे।

ईश्वर म्हणाले – हे वत्स! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, तू सत्यवादी आहेस, म्हणून मी तुला माझ्या समानता प्रदान करतो।

नंदीकेश्वर म्हणाले – महादेवजींनी ब्रह्माजींवर क्रोधित होऊन आपल्या भुवांच्या मध्यातून भैरवाला प्रकट केले। ज्याने नमस्कार करून त्यांच्याकडून आज्ञा मागितली, शिवजींनी आज्ञा दिली की तू तुझ्या तलवारीने ब्रह्माची पूजा कर। ही आज्ञा मिळताच भैरवजींनी ब्रह्माजींच्या मस्तकाचे केस पकडले, ब्रह्मा थरथर कांपू लागले। ब्रह्माजींचा पाचवा मिथ्याभिसीर कापला।

भैरवजींनी आणखी सिर कापायचे म्हटले तेव्हा ब्रह्माजी भैरवाच्या चरणी पडले, हे पाहून विष्णूजींनीही भगवान शिवाचा आश्रय घेतला आणि हात जोडून प्रार्थना केली की आरंभी तुम्हीच कृपा करून त्यांना सिर प्रदान केले होते, म्हणून त्यांना क्षमा करा।

शिवजींच्या आज्ञेने भैरवाने ब्रह्माजींना सोडले।

शिवजी म्हणाले – तुम्ही आपली प्रतिष्ठा आणि ईशत्व मिळवण्यासाठी छळ केला होता, खोटे बोलले होते, म्हणून तुम्हाला सत्कारस्थान आणि उत्सवापासून वंचित केले जात आहे। म्हणून संसारात तुमचा सत्कार होणार नाही आणि तुमची मंदिरे आणि पूजन-उत्सव इत्यादी होणार नाहीत।

ब्रह्माजी म्हणाले – हे महाविभूतीसंपन्न स्वामी! तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न व्हा, मी आपल्या कृपेने आपल्या मस्तक कापल्यालाही आज श्रेष्ठ समजतो। विश्वाच्या कारणाने भगवान शिवाला नमस्कार आहे।

भगवान शिव म्हणाले – हे पुत्रा! मी जगताची स्थिती बिघडू देणार नाही, जे अपराधी आहेत त्यांना तू दंड दे आणि लोकमर्यादेचे पालन कर। मी तुला वरदान देतो –

वरं ददामि ते तत्र गृहाण दुर्लभं परम्।
वैतानिकेषु गृह्येषु यज्ञेषु च भवान गुरुः।। वि-8-13

आजपासून तू गणांचा आचार्य झालास। म्हणून तुझ्याशिवाय कोणताही यज्ञ पूर्ण होणार नाही।

असे म्हणून भगवान शिव केतकीच्या फुलाला म्हणाले – अरे मिथ्याभाषी दुष्ट केतकी! तू त्वरित इथून पळ काढ। तू माझ्या पूजेस योग्य नाहीस।

जेव्हा शिवगणांनी त्याला दूर हाकले, तेव्हा केतकी शिवजींची प्रार्थना करू लागला। हे नाथ! मला काहीतरी सफळ करा आणि माझे पाप दूर करा।

शिवजींनी म्हटले – माझे वचन मिथ्या होत नाही, तू माझ्या भक्तांस योग्य आहेस आणि अशाप्रकारे तुझाही जन्म सफळ होईल आणि माझ्या मंडलरचनेचा सिरमौर तूच बनेल।